Deel:

|


Een familie dynastie op de Niënhoff in Bunnik

De familie De Pesters

'Lieve Heer Hertog!    Lieve Heer Oom!     Wat zulkse Luy niet van mij maken!'

Toen Jan en Willem Nicolaas Pesters in de jaren na 1780 door de Patriotse pamfletten 'in het nieuws' kwamen, hadden zij reeds een bijna 30 jarige regeringsperiode achter de rug. Uit dat tijdperk was het meest vermaard de oprichting van een 'Correspondentie' in de stad Utrecht door Willem Nicolaas Pesters in 1759. In datzelfde jaar werd de voogdijregeling van kracht, die na de dood van de Gouvernante Anna de Stadhouderlijke bevoegdheden moest bewaren voor haar minderjarige zoon, Prins Willem V. Jan Pesters was bij de totstandkoming van de voogdijregeling nauw betrokken; Willem Nicolaas onderwierp de Utrechtse vroedschap aan zijn wil op het moment dat de voogdijregeling in werking trad; zou de betekenis van de heren Pesters niet daarin gelegen kunnen zijn dat zij stad en gewest Utrecht in de periode 1759-1766 in het stadhouderlijke vaarwater hielden? 

P. Geyl: 'Men denke zich eens in de geest van de regentenstand van de landprovincies in, die daar zeven jaar lang van het ongedacht fortuintje van hun vrijheid genieten om dan op de gestelde datum, als Assepoester op de klokslag van twaalf, in de vergulde knechtschap van de regeringsreglementen terug te keren.'

Maar, betekende de meerderjarigheid van Prins Willem V voor Utrecht wel een terugkeer in 'de vergulde knechtschap der regeringsreglementen' of, was het gewest wel uit de 'knechtschap' ontslagen geweest? Het bewind van de heren Pesters duurt ononderbroken van omstreeks 1752 tot het einde van de eeuw. Het was onveranderlijk Stadhoudersgezind en de periode 1759-1766 vormt daarop geen uitzondering. 

De continuïteit van het Stadshouderlijk bewind na 1747 is altijd min of meer als een vanzelfsprekendheid aanvaard; in werkelijkheid was zij de vrucht van een weloverwogen beleid, zegt K. Potjewijd in 1968 in 'De betekenis en de oorsprong van de positie van Jan Pesters en Willem Nicolaas Pesters in Utrecht in de 18e eeuw tot slot. Voor Utrecht kan zelfs de periode 1759 - 1766 niet als een 'stadhouderloos Tijdvak' beschouwd worden. In hoeverre dit met de andere Gewesten wel het geval is zal onderzocht moeten worden. 

Hoe het begon ...

De familie De Pesters had in de tijd van de Republiek van de Verenigde Nederlanden al een ‘Prinsgezinde’ traditie. Aan het begin van deze traditie staat Mr. Johan Pesters 1620-1703, geboren in Maastricht. Hij onderhandelde in 1674 namens Stadhouder Willem III met de comte d’ Estrades, afgevaardigde van de Franse koning, die het toen samen met de koning van Engeland, gemunt had op de ondergang van de Republiek. Johan Pesters behoort sindsdien tot de naaste medewerkers van de Stadhouder-Koning. Johan Pesters en zijn vrouw Maria Ghijsen (1637-1713), burgemeestersdochter, krijgen 6 kinderen. In 1674 verlegt hij zijn domicilie naar Utrecht. Burgemeesters en vroedschap verlenen Johan Pesters en zijn gezin bij resolutie van 15 december 1678 het burgerschap van de stad. In 1682 verwerft hij de Heerlijkheid Cattenbroek, gelegen tussen Bunnik en Zeist. Nazaten zullen daar, op het landgoed De Niënhoff, tot in de 20e eeuw verblijf houden. 

Johan Pesters(1620-1703) koopt in 1674 van de Staten van Holland een hofstede en landgoed De Niënhoff. Hij mocht zich Heer van Cattenbroeck noemen. De boerderij wordt een herenhuis ten tijde van deze Johan Pesters, want er is in 1681 op de muurijzers van de boerderij  sprake van een verbouwing van de boerderij. In februari 1703 is hij in de Kloosterkerk in Den Haag begraven. 

Na de dood van Johan Pesters dient ook zijn zoon Jacob (1662-1739) het Huis van Oranje als Raad en Rekenmeester der Domeinen van wijlen prins Willem III. Jacob Pesters en Catharina van Beaumont krijgen één zoon Jan. Er speelde een afwikkeling van de erfenis van de Stadhouder-Koning. De werkzaamheden van Jacob Pesters vallen in de tweede Stadhouderloze periode. Gedurende deze periode raakt Jacob Pesters in een proces verwikkeld met ook een politieke achtergrond. Het gaat om een proces, dat gevoerd is in een tijd dat men in Den Haag leden van de Stadhouderlijke familie ‘met de nek aankeek’ 1 

Wie de in 1735 op last van het Hof van Holland gedrukte processtukken doorkijkt, vindt daarin veel elementen die in een opera buffa niet zouden misstaan. De aanleiding is vervat in het volgende fragment uit de aanklacht d.d. 30 mei 1727:

‘En het is conform aan de waarheid dat, juffrouw De Win in het voorjaar van het gepasseerd jaar 1726 eenigen tyd by haar goed vrienden tot Utrecht gelogeert geweest synde, in de Geselschappen of Assemblées, soo als men die noemt, sig ook wel den meesten tyd hadde laten vinden den Persoon van Jan Pesters. En dat eenigen tyd daarna was gedivulgeert mogelijk en wel aparentelijk door Jan Pesters die tenminste door syne conduites ende voorgeven daartoe aanleiding hadde gegeven als hebbende gedebiteerd dat hij verscheyde presenten presentselijk aan Juffrouw de Win soude hebben gedaan, dat er tussen Juffrouw de Win en Jan Pesters eenige familiariteiten souden wesen gepasseert dewelke tot desavantage van Juffrouw de Win strekten.’ enz..

Zoon Jan, van Jacob Pesters, wordt in 1736 bij het vonnis ‘Uit de provinciën van Holland, Zeeland, Utrecht en West-Friesland gebannen voor het leven’. De vader wordt ten naaste bij ter dood veroordeeld. Hij wordt ‘met het zwaard over het hoofd’ gestraft, een symbolische terechtstelling die blijkbaar ook in de 17e eeuw in zwang was. 

De brieven van Jacob aan zijn zoon Jan: 

'Le porteur de cette carte vous dirai l'etat ou je fuis, qui ne me permet pas de vous en dire d'avantage. (De drager van deze kaart zal je vertellen in welke staat ik vlucht, waardoor ik je niet meer kan vertellen.) 24 februari 1730

Tegen de veroordeling van de vader gaat dan zijn broer Mr. Willem Pesters in beroep. De volgende zinsnede uit zijn Request werpt op de gang van zaken een merkwaardig licht; in oktober 1734 is Jacob Pesters in verzekerde bewaring gesteld. Willem Pesters schrijft in zijn Request: 

‘Dat ter zelfder tijd alle syne effecten en papieren ten overstaan van Heeren Commissarissen van den Hove versegelt syn.’ 

Mr. Willem Pesters schrijft verder in zijn request dat vervolgens na het verhoor van zijn broer …

‘ 2 Heeren Commissarissen van den Hove, en somstijds één alleen present synde, geassisteerd met den Procureur Generaal en de Griffier van den Hove, eenige dagen aan den anderen ten Huyse van den gedetineerde, sonder dat iemand vanwege den gedetineerde of van desselfs familie present is geweest, alles weder hebben ontsegelt, veele papieren geëxamineert en ook verscheyde meegenomen.’ 

Brieven tussen Jacob Pesters, zijn zoon Jan Pesters en andere personen. 3 en 4

Jacob Pesters is door zijn broer op deze manier van het schavot gered. Jacob en zijn vrouw, overlijden beide te Den Haag, hun zoon Jan sterft in 1781 in Parijs, ongehuwd. 

De derde zoon van Johan Pesters Mr. Nicolaas Pesters (1671-1723) is lid van de Vroedschap; als zodanig werkte hij ook mee aan de voorbereiding van het Vredescongres dat in 1712-1713 in Utrecht gehouden werd.

Het succes van de Vrede van Utrecht was mede te danken aan de gelijkwaardige behandeling van overwinnaar en overwonnene en het grote belang dat werd gehecht aan het behoud van het machtsevenwicht. Het verdrag markeerde ook het einde van de Republiek als grootmacht, geïllustreerd door de woorden van de Franse onderhandelaar Melchior de Polignac; Nous traiterons sur vous, chez vous, sans vous ('Wij onderhandelen over u, bij u, zonder u'). Bijzonder aan deze historische gebeurtenis was dat de anderhalf jaar durende onderhandelingen omlijst werden door kunst- en cultuuruitingen.

In 1723 komt Nicolaas Pesters te overlijden, zijn vrouw achterlatend met twee minderjarige zoons: Jan (Jean) Pesters (1716-1797, en Willem Nicolaas Pesters (1717-1794). 

Deze 2 kleinzoons van Johan Pesters hebben de zaak van de Stadhouder in de provincie Utrecht, gedurende de tweede helft van de 18e eeuw, trouw gediend. De ‘Prinsgezinde’ broers krijgen in stad en gewest Utrecht na 1752 overwegende invloed en halen zich de haat van de Patriotten op de hals. Patriotse pamfletschrijvers beschuldigen twee broers Pesters. 5

Mr. Jan Pesters

Omdat mr. Jacob Pesters een verbannen zoon heeft gaat de titel Heer van Cattenbroek naar zijn neef Jan. 6

Het huwelijk van Jan met Adriana Everardina Godin (1737-1795) heeft plaats in de zomer van 1747 in Bunnik, en enige maanden na het herstel van het Stadhouderschap in het gewest Utrecht. De verbintenis met één van de eerste magistraatsfamilies uit de stad Utrecht is voor de familie Pesters zeker van belang geweest. Een reactie van een tijdgenoot, als de anti Pesterse pamflettencampagne in 1782 losbarst geeft duidelijk aan. ‘dat die luyden daerdoor soo eene vlak hadden gekregen, dat sij nog haar jongens, nog meisjes seer gemakkelijk konden uittrouwen.’ Deze opmerking kan alleen maar betrekking hebben gehad op de kinderen van Jan Pesters. Zijn broer Willem Nicolaas Pesters heeft slechts één zoon gehad, en deze was in 1774 al getrouwd. Daarentegen had Jan in 1782 twee huwbare dochters en twee zoons die nog niet getrouwd waren. Eén van die zoons van Jan is Willem Nicolaas Pesters (1754-1831), achterkleinzoon van Johan Pesters, die in 1813, bij het vertrek van de fransen en de terugkeer van Oranje, in Utrecht behoort tot de mannen van het eerste uur. Hij bekleedde geen functies tijdens de ‘Franse tijd’. Maar als de Prins van Oranje uit Engeland terug komt, wordt de familie Pesters weer in genade aangenomen hetgeen resulteert in de toekenning van het predicaat ‘Jonkheer’, in 1814. Jan zelf zal in 1795 onder de druk van de omstandigheden uit de bediening van zijn verschillende ambten treden. Na ruim anderhalf jaar zal hij de inval van de Fransen overleven. In 1796 overlijdt hij op de Niënhoff. 

Zijn broer Mr. Willem Nicolaas krijgt ook te maken met de pamflettenmachinerie. Hij wordt beschuldigd van een anti-Stadhouderlijke gezindheid. Maar Willem Nicolaas Pesters weet het vertrouwen van de Stadhouder te winnen en te behouden. Zijn invloed op het Utrechtse stadsbestuur wordt voelbaar in 1752, en in 1759, als na de dood van de gouvernante de voogdijregeling ten behoeve van de minderjarige Willem V in werking komt krijgt hij macht in de stad. In de steden, zoals in Utrecht, bestond het college, de vroedschap, uit regenten met een wetgevende macht. De regenten tekenen een overeenkomst waarbij hun families zich verzekeren van plaatsen in de vroedschap. Aan het hoofd van die ‘Correspondentie’ staat in het midden van de 18e eeuw Willem Nicolaas Pesters; sindsdien is zijn macht in de stad Utrecht nagenoeg onbeperkt. In 1766 wordt Willem Nicolaas Pesters door Keizer Jozef II verheven tot Rijksbaron van het Heilige Roomse Rijk. In 1753 was hij in het huwelijk getreden met Isabella van Westreenen. Zodoende wordt Willem Nicolaas Pesters verwant aan mr. A.F. Godin, die toen Burgemeester van Utrecht was. Het is bekend dat in de jaren na 1780 ook in de stad Utrecht door de Patriotten sterk geageerd is tegen de bevoegdheden van de Stadhouder. Willem Nicolaas Pesters werkt eraan mee om in de jaren 1759-1766 de Stadhouderlijke bevoegdheden te bewaren; na de meerderjarigheid van Prins Willem V in 1766 blijft zijn invloed in de Stad Utrecht even groot als zijn Stadhouderlijke gezindheid; het is duidelijk dat de kritiek van de Patriotten hem niet bespaard kon blijven; in 1782 barst  een lawine van anti-Pesterse pamfletten los. Genoemd moet worden: ‘Biographia Ultrajectina of Gulde Legende van de Stichtse Sinterklaas’. In de figuur van Pesters wordt het Stadhouderlijk regiem, met name zoals dat verankerd lag in het Regeringsreglement van 1674, aangevallen. De pamfletschrijvers spuien tegelijkertijd aantijgingen van persoonlijke aard. Inmiddels komt aan de patriotten-activiteit in 1787 een abrupt einde. Willem Nicolaas werd door een beroerte getroffen; in november 1794, twee maanden voor de inval van de Franse revolutionaire legers op het gebied van de Republiek, overlijdt hij aan de gevolgen ervan op zijn buiten, de ‘Wulperhorst  onder Zeist.  

De lijn gaat door van Jan Pesters naar zijn zoon Willem Nicolaas Pesters (1754-1831).  

Lieve Heer hertog!   Lieve Heer Oom!    Wat zulkse Luy niet van mij maken!

Deze woorden worden in de ‘Gulde Legende’ in de mond gelegd van de zoon van Jan Pesters, (1716-1796). Als hij in 1754 geboren wordt is de invloed van zijn vader in het College van Geëligeerden en die van zijn oom Willem Nicolaas in de Stad Utrecht al gevestigd. Sedert 1774 maakt Mr. Willem Nicolaas Pesters deel uit van de Vroedschap van de Stad Utrecht; vanaf 1781 heeft hij ook zitting in het College van Geëligeerden; in 1782 volgt zijn benoeming als Gecommitteerde ter Staten-Generaal voor het gewest. Door de Patriotten wordt Mr. Willem Nicolaas Pesters als Prinsgezind gedoodverfd; een genuanceerd beeld van zijn houding in die voor de stad utrecht zo bewogen dagen kan hier niet gegeven worden. 

De gebeurtenissen in het jaar 1795 maken aan de twintigjarige politieke activiteit van deze regent een voorlopig eind. De volgende twintig jaar zal Mr. Willem Nicolaas Pesters op zijn buiten doorbrengen, in Bunnik, zonder een actief aandeel te hebben in de vele transformaties die het oude gebouw van de Republiek der Verenigde Nederlanden tussen 1795 en 1813 moest ondergaan. Wanneer echter op 29 november 1813 de franse troepen de Stad Utrecht ontruimen en op diezelfde dag een provisioneeel bestuur voor stad en gewest wordt gevormd, vinden wij Willem Nicolaas Pesters weer actief; op 30 november 1813 wordt hij gekozen tot President van het Provisioneel provinciaal bestuur. 7 

Een lang leven is deze bestuursvorm niet beschoren; in Den Haag oordeelt men het beter de zaken nog even ongewijzigd te laten. Utrecht bleef dus deel uitmaken van het Departement van de Zuiderzee. In maart 1814 zal hierin verandering gebracht worden. 8 

De ‘Souvereine Vorst’, later Koning Willem I, belast Mr. Willem Nicolaas Pesters nu met de bevoorrrading van de vreemde troepen die de Franse legers op hun terugtocht achtervolgen; een even moeilijke als ondankbare taak. In de nieuwe Staten-Generaal, waarin de Grondwet van Maart 1815 voorzag, vertegenwoordigt Mr. Willem Nicolaas Pesters met twee anderen de provincie Utrecht. Koning Willem I verheft in 1816 Mr. Willem Nicolaas Pesters en zijn wettige nakomelingen in de Nederlandse Adelstand met de titel van Jonkheer. 9 In 1856 wordt de familienaam Pesters gewijzigd in De Pesters. 10

Datering

Jaar: 1759

Colofon

Onderzoek naar de betekenis en de oorsprong van de positie van Jan Pesters en Willem Nicolaas Pesters in Utrecht in de 18e eeuw

1968  K. Potjewijd Doctoraalscriptie, R.U. Utrecht

Bronnen: 

[1]Japikse, Deel II p. 36. De duur van het proces duurde van 1727 tot 1735.

[2] Het Utrechts Archief, archief De Pesters, inv.nr. 32. Proces Civil tusschen Louisa Johanna Junkers contra Jacob Pesters, ’s Gravenhage 1735. Brieven tusschen Jacob Pesters, sijn soon Jan Pesters en andere Persoonen gewisselt, ’s Gravenhage 1735.

[3] Brieven tusschen Jacob Pesters, zyn soon Jan Pesters, en andere persoonen ...

[4] Het Utrechts Archief bibliotheek nr. 2853, Criminele Sententie van het Hof van Holland tot lasten van Mr. Jacob Pesters, met eenige stukken daartoe specterende, Utrecht 1735. 

[5] W.A.F. Bannier, De Vrede van Utrecht, 11 april 1713, Jaarboekje (1934) ‘Oud-Utrecht’, p. 116.  

[6] Wittert van Hoogland, Deel II p. 626

[7] Den Uyl, in: Historia (1944-’45) p. 225

[8] Den Uyl, in: Historia (1944-’45) p. 228

[9] R.A. Utrecht Archief De Pesters inv. Nr. 117x. Adelsbrief voor W.N. Pesters van Cattenbroek 

[10] Inventaris van het archief van de familie De Pesters, p.2

[1] Hoofdfoto: Revolutie in Utrecht op het Neude

[2] Het Utrechts Archief: Cat. 55 Prent, De Niënhof 


Referenties

[1] [3] Brieven tusschen Jacob Pesters, zyn soon Jan Pesters, en andere persoonen ...
[2] Revolutie in Utrecht

© Tekst: K. Potjewijd - © Foto voorblad: Het Utrechts Archief cat. 55

Een familie dynastie op de Niënhoff in Bunnik
©: Het Utrechts Archief cat. 55
Een familie dynastie op de Niënhoff in Bunnik
De Niënhof 1869 (©: Litho door J.D. Steuerwald naar P.J. Lutgers)
Een familie dynastie op de Niënhoff in Bunnik
Kampementen Bunnik W. Wolters, 1787 (©: Caert Thresoor)


Reageren

Via onderstaand formulier kunt u een reactie achterlaten voor de auteur van het item. (Dorpscanon Krommerijngebied)