Deel:


De motte en ijskelder van Oud Amelisweerd

De landgoederen Oud en Nieuw Amelisweerd en Rhijnauwen zijn ontstaan in een bocht van de Kromme Rijn. In de Middeleeuwen is er sprake van drie ridderhofsteden. Opmerkelijk is de heuvel die naast het huidige landhuis Amelisweerd ligt waarin zich een ijskelder bevindt. Er is onderzocht of het de plaats is geweest waarop een woontoren heeft gestaan.

Amelisweerd dankt haar naam aan ridder Amelis, die in de dertiende eeuw in dit gebied gewoond heeft. Hij wordt genoemd in een oorkonde uit 1224. Het gebied dat hij in leen kreeg van het kapittel van Oudmunster was een waard. Een waard is een stuk land dat grenst aan een waterloop, in dit geval de Kromme Rijn, en naar dit stuk land noemde Amelis zich: ‘Amelius uten Werde’, [= Amelis uit de waard]. Waar hij precies woonde hiervan is geen beschrijving overgeleverd. De eerste beschrijving dateert uit 1395. Amelisweerd is dan in drie lenen gesplitst, een westelijk deel, genaamd Groenewoude, dat ook Amelisweerd werd genoemd, een oostelijk deel, het huidige Oud Amelisweerd, dat weer in twee lenen was onderverdeeld. Er waren dus twee stukken naast elkaar gelegen land die allebei Amelisweerd heetten. Het lijkt waarschijnlijk dat beide vroeger één geheel vormden. Aangezien later van Oud en Nieuw Amelisweerd werd gesproken, zou kunnen worden aangenomen, dat de vroegste bewoning heeft plaatsgevonden in het gebied dat nu Oud Amelisweerd heet. Een vergelijkbare ontwikkeling heeft zich voorgedaan in het verderop gelegen Wulven. Dit gebied raakte in de loop van de tijd in verval, waarna verderop een nieuw huis werd gebouwd, dat ook weer de naam Wulven kreeg. Het oorspronkelijke Wulven werd hierna als Oud-Wulven betiteld. 

Van Amelis is bekend dat hij was getrouwd met een zekere Sophia en vier kinderen had; één zoon die eveneens Amelis heette, en drie dochters, Sophia, Hildegond en Jutta. Amelis wordt in eerste instantie in de oorkonden genoemd bij de bisschoppelijke ministerialen. Dit hield in dat hij geen vrij man was, maar dienst moest verlenen aan de bisschop. In 1235 komt hij voor het eerst voor als ‘Amelis miles de Insula’ [= ridder Amelis uit de waard]. Amelis trad vele malen op als getuige in Utrechtse oorkonden. Verder bezat hij een hoeve te Alendorp. Aan te nemen valt dat hij tot de hogere klassen van de samenleving behoorde. 

Het is niet eenvoudig om een beeld te krijgen van de manier waarop Amelis woonde. Een voor ons vroegst bekende afbeelding van Oud Amelisweerd werd in 1731 door C. Pronk getekend. [zie afbeelding 1] Dit is meer dan 500 jaar na de eerste vermelding van Amelisweerd in de eerste oorkonde van 1224. Vóór 1731 is Oud Amelisweerd wel te vinden op kaarten, maar dan alleen aangegeven met een paar boompjes en de naam Melisweerd. [zie afbeelding 2 Kaart Bernard du Roy 1676]. De tekening uit 1731 van C. Pronk geeft een trapgevelhuisje uit de zestiende eeuw weer, dat net als het tegenwoordige huis dicht aan het water ligt. Het huis is gebouwd op de hoger gelegen oeverwal, die ontstaan is toen de rivier nog regelmatig overstroomde. Verder van de rivier af is de grond lager gelegen; als het huis daar was neergezet zou er overlast van het water zijn geweest. Om dezelfde reden heeft in 1770 Gerard Godard Taets van Amerongen het huidige buitenhuis vlak langs het water, op de oeverwal, gebouwd. Dit had wel tot gevolg dat er aan de rivierzijde van het huis onvoldoende ruimte was voor een koets om te kunnen keren, zodat de imposante oprijlaan niet in het midden bij het huis kon uitkomen maar erlangs moest lopen en zo aan de andere zijde van het huis kwam, waar voldoende ruimte was. 

Motte

Naast het huisje is op de tekening een heuvel te zien, die ongeveer een even grote oppervlakte bestrijkt als het huis zelf en die tot de dakrand van de woning lijkt te reiken [zie afbeelding 1]. Deze heuvel kan, gezien de steile helling en de hoogte, niet door natuurlijke omstandigheden zijn ontstaan. Nu werden zulke heuvels wel opgeworpen ter verfraaiing van tuinen en parken, maar aangezien het hier gaat om een tekening van een eenvoudig huis uit het begin van de achttiende eeuw, kan in dit geval geen sprake zijn van een heuvel die is opgeworpen als onderdeel van een parkaanleg. Dit gebeurde pas vanaf het einde van de achttiende eeuw bij grote buitenhuizen met een park ingericht volgens de romantische Engelse landschapsstijl. Er moet een andere verklaring voor de functie van de heuvel worden gezocht. Waarschijnlijk is deze heuvel een kunstmatige verhoging, waarop in de dertiende eeuw een woontoren heeft gestaan; een motte. Motte-kastelen komen in Nederland voor vanaf de eerste helft van de twaalfde tot het midden van de dertiende eeuw. De term motte is als verbastering van het Frans terug te vinden in de plaatsnaam Montfoort, een fort op een ‘mont’ [heuvel]. Het twaalfde-eeuwse motte-kasteel bestond uit een imposante heuvel, met een diameter van 20 tot 45 meter, waarop de grote feodale heren een rond of ovaal kasteel bouwden. Zo’n kasteel werd niet permanent bewoond, maar had een militaire functie en diende als verdedigingspunt en toevluchtsoord in tijden van oorlog. Deze motte-kastelen verloren in de dertiende eeuw hun militaire functie. In deze tijd stonden niet langer enkele ridders tegenover elkaar, maar werden er huurlegers ingezet. Het motte-kasteel bood toen niet meer voldoende bescherming, reden waarom moest worden overgegaan tot de bouw van grote stenen kastelen, die omringd werden door diepe grachten.  

Het gebied dat nu met Amelisweerd wordt aangeduid kwam, na de aanleg van de dam in 1122 vrij voor bebouwing en bewoning. De eerste vermelding was pas in 1224. Het is onwaarschijnlijk dat er in die tussenliggende honderd jaar geen bewoning in het gebied heeft plaatsgevonden. Over mogelijke voorgangers van Amelis is niets bekend. Pas als Amelis de waard in leen krijgt en zich naar deze waard noemt, dan gaat de waard later naar hem heten niet naar één van zijn voorgangers. Mogelijk is juist zijn naam blijven bestaan, omdat hij er een motte-kasteel bouwde, dat status gaf aan het gebied. Omdat dertiende-eeuwse motte-kastelen voornamelijk vanwege hun maatschappelijke functie werden gebouwd zou het ook mogelijk kunnen zijn dat de aanwezigheid van een motte wijst op een ontwikkeling die de bewoner ervan heeft doorgemaakt naar een hogere sociale klasse. In dit geval zou een motte-kasteel ertoe kunnen hebben bijgedragen dat de overgang van Amelis als bisschoppelijk ministeriaal van hereboer naar ridder mogelijk werd. Deze verhoogde status gold ook voor Amelis’ zoon, die ook ridder was. 

Van een motte op Oud Amelisweerd is echter niets bekend, er zijn in ieder geval geen bronnen uit die tijd bewaard gebleven waarin gesproken wordt over een berg of over een motte op Amelisweerd. Maar dit wil niet zeggen dat er geen motte was. Het is mogelijk dat er een motte-kasteel is geweest dat er niet lang heeft gestaan en dat slechts een teken was van een tijdelijke opleving, waarna het misschien al na Amelis in verval raakte en de bewoners de motte verlieten om in een boerderij te gaan wonen.[1]

Na de vermelding van de zoon wordt Amelisweerd bijna honderd jaar lang nauwelijks in de bronnen vermeld. Pas in 1395 wordt Amelisweerd weer genoemd in een lijst van leenmannen van het kapittel van Oudmunster. Dat Melisweerd na de vermelding van de zoon van Amelis nauwelijks meer in de bronnen voorkomt zou kunnen duiden op de afname van het belang van dit gebied en van haar bewoners. De hogere status kon niet langer in stand worden gehouden, waarna de bewoners de motte verlieten. 

[Note 1]: Dit beeld komt overeen met de resultaten van een onderzoek dat C. Hoek in de omgeving van Rotterdam heeft gedaan naar de hofsteden Portugaal en Zwartewaal. Hoek heeft weten aan te tonen dat op deze plaatsen in eerste instantie alleen sprake was van een boerderij, waarna het gebied in de dertiende eeuw verrijkt werd met een motte. De motte van Portugaal was in de veertiende eeuw al weer verlaten. De motte van Zwartewaal was  afgevlakt, zodat er in plaats van een woontoren een hele boerderij op kon staan. 

 

Datering

Jaar: 1224

Locatie

Bunnik


Colofon

Auteur: Tieneke Breemhaar

Bron: Historische Kring Tussen Rijn en Lek 

TREL 1993 – 01_1


Referenties

[1] De Motte en ijskelder van Oud Amelisweerd

© Tekst: Meike de Vries - © Foto voorblad: Utrechts Archief

De motte en ijskelder van Oud Amelisweerd
©: Utrechts Archief
De motte en ijskelder van Oud Amelisweerd
Amelisweert = Groenewoude en Nieuw Amelisweerd. Melisweert is Oud Amelisweerd (©: Bernard du Roy 1676)
De motte en ijskelder van Oud Amelisweerd
De heuvel naast Oud Amelisweerd (©: Meike de Vries)

Reageren

Via onderstaand formulier kunt u een reactie achterlaten voor de auteur van het item. (Meike de Vries (Bunnik))